Iedereen lijkt ineens hormoonexpert op social media. Maar wat weten we écht?

Misschien herkent u het wel.. U zit 's avonds op de bank en scrolt gedachteloos door Instagram of TikTok. Binnen een paar minuten heeft u meerdere video's voorbij zien komen over hormonen. Uw vermoeidheid zou veroorzaakt worden door bijnieruitputting. Uw buikvet zou komen door een verhoogd cortisol. Uw stemmingswisselingen zouden wijzen op oestrogeendominantie. En gelukkig is er voor vrijwel iedere klacht ook direct een oplossing. Een supplement, een drankje, een detox of een ochtendroutine die uw hormonen weer in balans zou brengen.

Sterker nog, tijdens consulten laten cliënten mij deze video's regelmatig zien.

"Natasja, klopt dit eigenlijk?"

Het is een vraag die ik steeds vaker krijg.

En eerlijk gezegd begrijp ik die vraag heel goed.

Wanneer u al langere tijd klachten ervaart en niemand u een duidelijke verklaring lijkt te kunnen geven, is het ontzettend aantrekkelijk als iemand op social media zegt precies te weten wat er aan de hand is. Een simpele verklaring geeft rust. Zeker als daar ook nog een snelle oplossing tegenover staat.

Toch stel ik mezelf bij dit soort uitspraken altijd dezelfde vraag.

Waar is het wetenschappelijke bewijs?

Hoe ik gezondheidsclaims beoordeel

Binnen mijn werk als Klinisch Psycho Neuro-immunoloog en Epigenetisch Orthomoleculair Therapeut neem ik gezondheidsclaims nooit zomaar over. Ook niet wanneer ze miljoenen keren zijn bekeken of door honderden mensen worden gedeeld.

Voordat ik kennis gebruik in mijn praktijk, opleidingen of binnen de N-Health® Community, wil ik weten hoe sterk het bewijs werkelijk is.

Daarom beoordeel ik wetenschappelijke literatuur volgens de principes van evidence-based practice. Dat betekent dat ik niet alleen kijk naar de conclusie van een onderzoek, maar juist naar de kwaliteit ervan.

Ik kijk onder andere naar de onderzoeksopzet. Betreft het een observationele studie of een gerandomiseerde klinische studie? Is het een systematische review of een meta-analyse waarin meerdere onderzoeken zijn samengevoegd? Hoe groot was de onderzoekspopulatie? Zijn de resultaten reproduceerbaar? En sluiten de conclusies daadwerkelijk aan bij de gevonden resultaten?

Daarnaast kijk ik altijd of de beschreven mechanismen biologisch plausibel zijn. Passen de conclusies binnen wat we weten over de samenwerking tussen het zenuwstelsel, het immuunsysteem, het endocriene systeem en de stofwisseling? Juist daar ligt immers mijn vakgebied: de Psycho Neuro Immunologie (PNI).

Voor deze blog heb ik daarom de meest voorkomende hormoonclaims op social media naast de beschikbare wetenschappelijke literatuur gelegd. Niet om iemand ongelijk te geven. Ook niet om populaire trends af te kraken.

Maar wel omdat ik vind dat u betrouwbare informatie verdient. Zeker wanneer het over uw gezondheid gaat.

De eerste mythe: bijnieruitputting

Misschien is dit wel de bekendste hormoonterm van dit moment.

"Uw bijnieren zijn uitgeput."

Vaak wordt verteld dat langdurige stress ervoor zorgt dat de bijnieren letterlijk geen cortisol meer kunnen aanmaken. Daardoor zou u voortdurend moe zijn, slecht herstellen, moeite hebben met opstaan en verlangen naar koffie, suiker of zout.

Het klinkt logisch.

En juist daarom is deze theorie zo populair geworden.

Toch laat de wetenschap een ander beeld zien.

In 2016 publiceerden endocrinologen Flavio Cadegiani en Claudio Kater een systematische review waarin zij alle beschikbare onderzoeken naar 'adrenal fatigue' analyseerden. Van de 3.470 gevonden publicaties voldeden uiteindelijk 58 onderzoeken aan de kwaliteitscriteria voor beoordeling. Hun conclusie was opvallend duidelijk: er is op dit moment geen wetenschappelijk bewijs dat 'adrenal fatigue' bestaat als erkende medische aandoening. De auteurs concluderen zelfs letterlijk dat de term wetenschappelijk niet onderbouwd is.(PMC)

APA-verwijzing

Cadegiani, F. A., & Kater, C. E. (2016). Adrenal fatigue does not exist: A systematic review. BMC Endocrine Disorders, 16(48). https://doi.org/10.1186/s12902-016-0128-4

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27557747/

PMC (volledige tekst): https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4997656/

Betekent dit dat uw vermoeidheid dus "tussen uw oren" zit?

Absoluut niet.

En dat is precies waar social media en wetenschap soms langs elkaar heen praten.

Want langdurige stress heeft wél degelijk invloed op uw lichaam.

Alleen gebeurt dat niet doordat uw bijnieren simpelweg "op" raken.

Stress beïnvloedt een veel complexer regelsysteem: de hypothalamus-hypofyse-bijnieras, ook wel de HPA-as genoemd. Deze neuro-endocriene as zorgt ervoor dat uw hersenen en bijnieren voortdurend met elkaar communiceren. Wanneer u stress ervaart, maakt uw hypothalamus corticotropine-releasing hormoon (CRH) aan. Dat stimuleert de hypofyse tot afgifte van adrenocorticotroop hormoon (ACTH), waarna de bijnieren cortisol produceren.

Dit systeem is ongelooflijk verfijnd.

Bij langdurige belasting kunnen de gevoeligheid van deze communicatie, het natuurlijke dag-nachtritme van cortisol en de terugkoppeling tussen hersenen en bijnieren veranderen. Dat kan bijdragen aan klachten zoals vermoeidheid, een verstoorde slaap, concentratieproblemen en een verminderd herstelvermogen.

Uw lichaam past zich dus voortdurend aan. Het is niet simpelweg "uitgeput".

Dat verschil lijkt klein, maar is enorm belangrijk.

Want wanneer u gelooft dat uw bijnieren kapot zijn, zoekt u vaak naar een pil of supplement dat de bijnieren weer laat werken.

Wanneer u begrijpt dat uw complete stresssysteem langdurig onder druk heeft gestaan, wordt ook duidelijk waarom herstel veel breder is dan alleen een supplement innemen.

En precies daar begint de echte vraag.

Als bijnieruitputting niet bestaat zoals social media vaak beweert, hoe zit het dan met cortisol? Is dat werkelijk het hormoon dat achter bijna al onze klachten schuilgaat? Is cortisol echt de boosdoener?

Als er één hormoon is dat de afgelopen jaren een slechte reputatie heeft gekregen, dan is het cortisol.

Op social media lijkt het soms alsof cortisol de oorzaak is van bijna alles. Kunt u moeilijk afvallen? Dan zou uw cortisol te hoog zijn. Wordt u 's nachts wakker? Cortisol. Voelt u zich moe? Cortisol. Heeft u een wat voller gezicht? Dan wordt al snel gesproken over een cortisol face. En voor vrijwel ieder probleem lijkt inmiddels ook een oplossing te bestaan. Een speciaal drankje, een ochtendroutine of een supplement dat uw cortisol weer "in balans" zou brengen.

Maar klopt dat eigenlijk?

Het korte antwoord is: gedeeltelijk.

Cortisol is namelijk geen slecht hormoon. Sterker nog, zonder cortisol kunt u niet leven.

Iedere ochtend, ruim voordat u wakker wordt, begint uw lichaam de aanmaak van cortisol geleidelijk te verhogen. Dit verschijnsel staat bekend als de Cortisol Awakening Response (CAR). Dankzij deze natuurlijke stijging wordt uw lichaam voorbereid op de dag. Uw bloedsuiker wordt gereguleerd, energie komt beschikbaar, uw bloeddruk stijgt licht en uw hersenen worden alerter.

Dat u 's ochtends wakker wordt en voldoende energie heeft om de dag te beginnen, is mede te danken aan cortisol.

Gedurende de dag neemt de hoeveelheid cortisol normaal gesproken geleidelijk af. Tegen de avond is de concentratie laag, waardoor uw lichaam zich kan voorbereiden op rust en slaap.

Dit natuurlijke dag- en nachtritme wordt aangestuurd door de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA-as) en staat in nauwe verbinding met uw biologische klok, die zich bevindt in de suprachiasmatische nucleus van de hypothalamus. Verstoringen van slaap, ploegendiensten, langdurige stress of chronische ontstekingsactiviteit kunnen dit ritme beïnvloeden.

Deze fysiologische regulatie is uitgebreid beschreven in de wetenschappelijke literatuur.

APA-verwijzing

Adam, E. K., Fries, E., & Gunnar, M. R. (2017). The cortisol awakening response: More than a measure of HPA axis function. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 83, 379-389.

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28939470/

Wanneer wordt cortisol dan wél een aandachtspunt?

Dat cortisol essentieel is, betekent niet dat langdurige stress geen invloed heeft.

Integendeel.

Wanneer u maanden of zelfs jarenlang onder spanning staat, slecht slaapt, weinig herstelt of voortdurend lichamelijke of emotionele belasting ervaart, moet uw lichaam zich blijven aanpassen. Dat vraagt continu activiteit van de HPA-as.

Na verloop van tijd zien onderzoekers niet zozeer één vaste verandering in cortisol, maar juist een verstoring van de regulatie ervan. Bij sommige mensen blijft cortisol langdurig verhoogd. Bij anderen wordt het dagritme juist vlakker. Weer anderen laten nauwelijks nog de normale ochtendpiek zien.

Dat maakt meteen duidelijk waarom eenvoudige uitspraken als "uw cortisol is te hoog" vaak te kort door de bocht zijn.

Het gaat niet alleen om de hoeveelheid cortisol.

Het gaat om de timing, de regulatie en de samenwerking met andere systemen in het lichaam.

Binnen de Psycho Neuro Immunologie weten we dat langdurige activatie van het stresssysteem ook invloed heeft op het immuunsysteem. Ontstekingsstoffen zoals interleukine-6 (IL-6) en tumornecrosefactor-alfa (TNF-α) kunnen de communicatie tussen hersenen, immuunsysteem en hormonen beïnvloeden. Hierdoor ontstaat een voortdurende wisselwerking tussen stress, ontsteking en herstel.

Juist daarom kijk ik tijdens een intake nooit uitsluitend naar één hormoon.

Ik wil begrijpen waarom het lichaam doet wat het doet.

Welke factoren houden het stresssysteem actief?

Hoe is de slaapkwaliteit?

Hoe ziet de voeding eruit?

Zijn er aanwijzingen voor laaggradige ontsteking?

Hoe functioneert de darmgezondheid?

En welke rol spelen leefstijl, emoties en herstel?

Pas wanneer u al die puzzelstukjes naast elkaar legt, ontstaat een compleet beeld.

Bestaat een 'cortisol face' eigenlijk?

Misschien heeft u deze term de afgelopen tijd ook voorbij zien komen.

Volgens sommige video's zou u aan het gezicht van iemand kunnen zien of het cortisol verhoogd is.

Dat klinkt overtuigend.

Alleen is hiervoor op dit moment geen wetenschappelijk bewijs.

Een voller of opgezwollen gezicht kan tientallen verschillende oorzaken hebben. Denk aan vochtretentie, veranderingen in de hormoonhuishouding rondom de menopauze, medicatiegebruik, voeding, slaaptekort of gewichtstoename.

Bij mensen met het syndroom van Cushing, een zeldzame endocriene aandoening waarbij langdurig extreem hoge cortisolwaarden voorkomen, zien artsen inderdaad karakteristieke lichamelijke veranderingen, waaronder een zogenoemd "moon face". Maar deze aandoening staat los van de populaire socialmedia-term cortisol face en gaat gepaard met een compleet klinisch beeld dat veel verder gaat dan alleen een voller gezicht.

APA-verwijzing

Nieman, L. K., et al. (2015). Treatment of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 100(8), 2807-2831.

PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26222757/

En hoe zit het met de populaire 'cortisol cocktails'?

Ook hierover krijg ik regelmatig vragen.

Een glas sinaasappelsap met zout, kokoswater of cream of tartar zou volgens sommige influencers de cortisolspiegel herstellen.

Op dit moment ontbreekt hiervoor wetenschappelijk bewijs.

Dat betekent niet dat deze ingrediënten per definitie ongezond zijn. Vitamine C, kalium en natrium hebben allemaal belangrijke fysiologische functies. Maar er is geen overtuigend bewijs dat een dergelijk drankje de regulatie van de HPA-as herstelt of chronische stress oplost. Ik geloof zowieso niet in enkelvoudige 'oplossingen' omdat alles in het lichaam met elkaar samenwerkt.

Dat is eigenlijk ook niet zo vreemd.

Wanneer een stresssysteem maanden of jaren onder druk heeft gestaan, is herstel een biologisch proces waarin slaap, voeding, beweging, herstelmomenten, ontstekingsregulatie, psychologische belasting en sociale factoren, dus meervoudige dingen allemaal een rol spelen.

Daar bestaat geen wonderdrankje voor.

Wat betekent dit voor u?

Wanneer u zich herkent in vermoeidheid, slecht slapen, moeite met herstellen of het gevoel dat uw lichaam voortdurend "aan" staat, betekent dat niet automatisch dat u een cortisolprobleem heeft.

Het betekent wél dat uw lichaam aandacht vraagt.

Niet voor één hormoon.

Maar voor het complete netwerk waarin uw hersenen, immuunsysteem, hormonen, darmen en leefstijl voortdurend met elkaar communiceren.

En juist daarom geloof ik niet in snelle hormoonhacks.

Ik geloof in het begrijpen van de fysiologie achter uw klachten.

Want pas wanneer u begrijpt waarom uw lichaam doet wat het doet, kunt u het ook op een duurzame manier ondersteunen. Oestrogeendominantie. Bestaat het eigenlijk wel?

Als er één term is die ik de afgelopen jaren steeds vaker voorbij zie zien komen, dan is het wel oestrogeendominantie.

Misschien heeft u het zelf ook weleens gehoord.

Uw menstruatie is pijnlijk, u houdt vocht vast, uw borsten zijn gevoelig, u heeft last van stemmingswisselingen of u komt gemakkelijker aan. Al snel wordt gezegd dat u waarschijnlijk een teveel aan oestrogeen heeft ten opzichte van progesteron. Er worden zelfs 'hormoonsupplementen' voorgeschreven enkelvoudig, zonder te testen eerst wat de werkelijke verhouding is.

Het klinkt als een logische verklaring.

Maar is het ook een medische diagnose?

Het antwoord is nee.

Oestrogeendominantie is geen officieel erkende medische diagnose en komt niet voor als zelfstandige aandoening binnen de internationale endocrinologische richtlijnen. Dat betekent niet dat oestrogeen nooit een rol speelt bij klachten. Integendeel. Oestrogeen is een van de belangrijkste hormonen in het vrouwelijk lichaam. Alleen werkt het veel ingewikkelder dan social media vaak doet vermoeden.

Uw hormonen werken niet los van elkaar

Wanneer ik tijdens een consult uitleg hoe hormonen werken, gebruik ik vaak de vergelijking van een orkest.

Een viool kan prachtig spelen.

Een piano ook.

Maar pas wanneer alle instrumenten op elkaar zijn afgestemd, ontstaat er muziek.

Zo werkt het ook met hormonen.

Oestrogeen werkt voortdurend samen met progesteron, testosteron, cortisol, insuline, schildklierhormonen en zelfs met ontstekingsstoffen uit het immuunsysteem. Daarboven staan uw hersenen, die continu bepalen hoeveel hormonen er worden aangemaakt en wanneer dat moet gebeuren.

Dat regelsysteem noemen we de hypothalamus-hypofyse-gonadenas (HPG-as).

De hypothalamus geeft gonadotropin-releasing hormone (GnRH) af. Hierdoor maakt de hypofyse follikelstimulerend hormoon (FSH) en luteïniserend hormoon (LH) aan. Deze hormonen sturen vervolgens de eierstokken aan, die onder andere oestradiol en progesteron produceren.

Maar daar stopt het niet.

De geproduceerde hormonen geven vervolgens weer feedback aan de hersenen, waardoor de afgifte van nieuwe hormonen voortdurend wordt aangepast.

Het is dus geen aan-uitknop, maar een continu regelsysteem dat zich iedere dag opnieuw aanpast.

Recente overzichtsartikelen laten zien dat deze communicatie veel complexer is dan jarenlang werd gedacht. De hersenen en eierstokken beïnvloeden elkaar voortdurend via meerdere terugkoppelingsmechanismen, waarbij oestradiol zowel stimulerend als remmend kan werken, afhankelijk van de fase van de menstruatiecyclus. (PubMed)

APA-verwijzing

Moenter, S. M., & Starrett, J. R. (2024). Estradiol action in the female hypothalamo-pituitary-gonadal axis. Journal of Neuroendocrinology, 36(10), e13390.

PubMedhttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38606585/

PMC (volledige tekst)https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11444910/

Waarom voelen veel vrouwen zich dan wél uit balans?

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag.

Want uw klachten zijn echt.

Daar twijfel ik geen moment aan.

Alleen hoeft de verklaring niet automatisch "te veel oestrogeen" te zijn.

Uw hormoonhuishouding reageert namelijk op veel meer dan alleen de eierstokken.

Chronische stress.

Slaaptekort.

Een verminderde energiebeschikbaarheid.

Laaggradige ontstekingsactiviteit.

Veranderingen in de darmmicrobiota.

Insulineresistentie.

De overgang.

Medicatie.

Zelfs intensief sporten of langdurig diëten kan de communicatie tussen de hersenen en de eierstokken veranderen.

Ik kijk daarom nooit uitsluitend naar één hormoonwaarde.

Ik kijk juist naar het complete netwerk.

Want wanneer het stresssysteem langdurig actief blijft, beïnvloedt dat ook de vrouwelijke hormoonas. Andersom hebben veranderingen in oestrogeen en progesteron weer invloed op de stressrespons.

Met andere woorden: de HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnieras) en de HPG-as communiceren voortdurend met elkaar. Ze functioneren niet als twee losse systemen, maar als één geïntegreerd netwerk. (PubMed)

APA-verwijzing

Handa, R. J., & Weiser, M. J. (2014). Gonadal steroid hormones and the hypothalamo-pituitary-adrenal axis. Frontiers in Neuroendocrinology, 35(2), 197-220.

PubMedhttps://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24246855/

Waarom simpele verklaringen zo aantrekkelijk zijn

Ik begrijp heel goed waarom de term oestrogeendominantie zoveel vrouwen aanspreekt.

Wanneer u zich al langere tijd niet uzelf voelt, is het prettig als iemand zegt precies te weten waar de oorzaak ligt.

Eindelijk lijkt alles op zijn plaats te vallen.

Maar het risico van zo'n eenvoudige verklaring is dat u misschien voorbijgaat aan de werkelijke oorzaak van uw klachten.

Want misschien speelt stress wel een grotere rol.

Of slaap.

Of voeding.

Of een chronisch ontstekingsproces.

Of de overgang.

Of een combinatie van meerdere factoren.

Het menselijk lichaam werkt zelden met één oorzaak.

En juist dát maakt mijn vak zo ontzettend interessant.

Wat betekent dit voor u?

Wanneer u klachten ervaart die mogelijk met uw hormonen samenhangen, betekent dat niet automatisch dat u last heeft van oestrogeendominantie.

Het betekent wel dat uw lichaam een signaal afgeeft.

En dat signaal verdient het om serieus genomen te worden.

Niet door één hormoon de schuld te geven.

Maar door te onderzoeken welke systemen uit balans zijn geraakt en waarom.

Binnen N-Health® kijk ik daarom nooit naar één losse hormoonwaarde of één populaire diagnose.

Ik kijk naar het complete verhaal.

Naar uw leefstijl.

Uw voeding.

Uw slaap.

Uw stressbelasting.

Uw immuunsysteem.

Uw darmgezondheid.

En naar de manier waarop al deze systemen elkaar beïnvloeden.

Want juist daar ontstaat meestal het antwoord waar u al zo lang naar op zoek bent.

Tot slot

Als u tot hier heeft gelezen, heeft u waarschijnlijk gemerkt dat de werkelijkheid vaak minder zwart-wit is dan social media ons doet geloven.

Dat kan misschien een beetje teleurstellend zijn.

Want een simpele verklaring is aantrekkelijk. Het idee dat één hormoon verantwoordelijk is voor al uw klachten en dat één supplement of één ochtendroutine alles oplost, geeft hoop. Alleen werkt het menselijk lichaam nu eenmaal niet zo.

Uw hormonen functioneren niet los van elkaar. Ze communiceren voortdurend met uw hersenen, uw immuunsysteem, uw darmen, uw stofwisseling en zelfs met uw slaap, emoties en dagelijkse leefstijl. Verandert één onderdeel van dit systeem, dan reageert de rest mee.

Juist daarom geloof ik niet in snelle hormoonhacks.

Ik geloof in het begrijpen van de fysiologie achter uw klachten.

En misschien is dat wel de belangrijkste boodschap die ik u wil meegeven.

Laat u niet leiden door het aantal volgers dat iemand heeft of door hoe overtuigend een filmpje wordt gebracht. Stel uzelf af en toe dezelfde vraag die ik mezelf ook stel.

Waar is het wetenschappelijke bewijs? Natuurlijk weet ik ook dat er meer is dan alleen wetenschap en dat wetenschap voortdurend in beweging is, maar het is wel belangrijk alert te blijven.

Dat betekent overigens ook niet dat alles wat u op social media tegenkomt onjuist is.

Integendeel.

Sommige trends blijken verrassend goed aan te sluiten bij de wetenschap. Andere zijn veelbelovend, maar vragen nog om beter onderzoek. En weer andere zijn simpelweg te mooi om waar te zijn.

Dat onderscheid kunnen maken, is misschien wel belangrijker dan ooit.

Ik hoop dat deze blog u heeft laten zien hoe ik naar dit soort gezondheidsclaims kijk. Niet vanuit scepsis, maar vanuit nieuwsgierigheid. Niet om trends af te wijzen, maar om ze kritisch naast de huidige wetenschappelijke kennis te leggen.

Want uiteindelijk gaat het niet om gelijk krijgen.

Het gaat om uw gezondheid.

En daarvoor verdient u informatie die zorgvuldig is onderzocht, eerlijk is uitgelegd en gebaseerd is op de best beschikbare wetenschap van dit moment.

Natuurlijk had ik nog veel meer onderwerpen kunnen bespreken. Denk aan DUTCH-testen, speekseltesten voor hormonen, leverdetoxen, hormoonbalanssupplementen, bio-identieke hormonen, fyto-oestrogenen, intermittent fasting, de invloed van het microbioom op de hormoonhuishouding of de rol van laaggradige ontstekingen.

Misschien bewaar ik die onderwerpen wel voor een volgende blog.

Tot die tijd wil ik u vooral uitnodigen om nieuwsgierig te blijven.

Lees verder.

Stel vragen.

Controleer bronnen.

En als u merkt dat u door alle informatie juist meer gaat twijfelen of door de bomen het bos niet meer ziet, zoek dan begeleiding bij een deskundige die verder kijkt dan één hormoon of één laboratoriumwaarde. U kunt bij mij altijd terecht voor een gratis intake online via mijn website www.n-health.nl vind u diverse mogelijkheden om met mij af te spreken waarin wij mooie stappen kunnen zetten, ook is bij mij in de praktijk mogelijk bij bepaalde afspraken.

Uw lichaam is namelijk veel intelligenter dan een algoritme ooit kan voorspellen.

En juist daarom verdient het een aanpak die verder kijkt dan de nieuwste trend.

Warme en gezonde groet,

Natasja van Ooijen Klinisch Psycho Neuro-immunoloog & Epigenetisch Orthomoleculair Therapeut N-Health®

Wetenschappelijke bronnen

Adam, E. K., Fries, E., & Gunnar, M. R. (2017). The cortisol awakening response: More than a measure of HPA axis function. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 83, 379-389.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28939470/

Cadegiani, F. A., & Kater, C. E. (2016). Adrenal fatigue does not exist: A systematic review. BMC Endocrine Disorders, 16(48). https://doi.org/10.1186/s12902-016-0128-4PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27557747/PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4997656/

Handa, R. J., & Weiser, M. J. (2014). Gonadal steroid hormones and the hypothalamo-pituitary-adrenal axis. Frontiers in Neuroendocrinology, 35(2), 197-220.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24246855/

Moenter, S. M., & Starrett, J. R. (2024). Estradiol action in the female hypothalamo-pituitary-gonadal axis. Journal of Neuroendocrinology, 36(10), e13390.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38606585/PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11444910/

Nagarajan, D. R., Jacob, D. M., Mufti, M. M., Rajesh, S., & Dube, R. (2025). Efficacy of Seed Cycling as an Integrative Therapy for Premenstrual Syndrome and Polycystic Ovary Syndrome in Reproductive-Aged Women: A Systematic Review. Cureus, 17(8), e90997.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41018334/PMC: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12461132/ (PubMed)

Nieman, L. K., Biller, B. M. K., Findling, J. W., et al. (2015). Treatment of Cushing's Syndrome: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 100(8), 2807-2831.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26222757/

Sapolsky, R. M., Romero, L. M., & Munck, A. U. (2000). How do glucocorticoids influence stress responses? Integrating permissive, suppressive, stimulatory, and preparative actions. Endocrine Reviews, 21(1), 55-89.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10696570/

McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171-179.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9428819/

Chrousos, G. P. (2009). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 5(7), 374-381.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19488073/

Slavich, G. M., & Irwin, M. R. (2014). From stress to inflammation and major depressive disorder: A social signal transduction theory of depression. Psychological Bulletin, 140(3), 774-815.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24417575/

Dhabhar, F. S. (2014). Effects of stress on immune function: The good, the bad, and the beautiful. Immunologic Research, 58(2-3), 193-210.PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24798553/